Dr. Sedrettin Gümüş tarafından doktora tezi olarak hazırlanan bu eser, 211 sahife olarak 1984 yılında Vakfımızca neşredilmiştir. Önsöz, giriş ile dört ana ve sonuç bölümünden oluşmaktadır.

Eserin giriş kısmında Arap dilinin menşei, Kur’ân ve Hadis ve yabancıların Araplara karışması gibi Arap filolojisine tesir eden amiller açıklanmıştır. Bu cümleden olarak Garibü'l-Kur’ân, Garibu'l-Hadis hakkında bilgi verilmiştir. Lügat sahasında ilk te'liflerden el-Halil b. Ahmed'in Kitabü'l-Ayn'ı, İbn Durayd'ın el-Cemhere'si, el-Ezherî'nin Tehzîbü'l-Lüga'sı ve benzeri mahreçlere göre te'lif edilmiş lügatler ile daha sonra te'lif edilmiş alfabetik lügatler hakkında bilgi verilmiştir.

Yine bu kısımda nahiv ilminin kuruluşu ve bu ilmin kurucuları hakkındaki farklı görüşler izah edilir. Basra, Küfe, Bağdat, Endülüs ve Mısır dil mektepleri, bunların başlıca temsilcileri ve bu temsilcilerin filolojik eserleri hakkında kısaca bilgi verilmiştir. Basra mektebinin kurucusu Ebu'l-Esved ed-Düeli, Arap gramerinin mimarı Sibeveyh, Ma'mer b. el-Münsennâ, Ebû Zeyd el-Ensâr-î, Ebû Osman el-Mağzini, nahiv ilminde mantığın kıyas üsûlünü geliştirmiş olan el-Müberred, İbnü's-Serrac ve es-Sirâfi gibi nahiv otoriteleri ve eserleri hakkında özet olarak açıklamalar yapılmıştır.

Kûfe mektebi temsilcilerinden mektebin kurucusu Ebû Ca'fer, er-Ruasi, el-Kisâî, el-Ferra, Sa'leb; Bağdat mektebi temsilcilerinden ez-Zeccac, Ebü Ali el-Fârisi, sarf ilminin mimarı İbn Cînnî ve benzeri dilciler ve bunların eserleri hakkında bilgi verilir. Endülüs mektebi temsilcilerinden İbn Medâ ve nahivdeki ictihatları, İbn Malik, İbn Acûrrûm ve bunların eserleri; Mısır mektebi temsilcilerinden Ebû Ca'fer en-Nehhâs, İbn Berri, Yahya b. Mûtî, İbn Hâcib ve bunların filolojik eserleri kısaca tanıtılmıştır. 

Belagat ilminin doğuşu, gelişmesi ve sistematik merhaleye ulaşması hakkındaki bilgiler dercedilmiştir. Bu ilmin kurucularından İbnü'l-Mu'tezz, Ebü'l-Ferec Kudâme b. Ca'fer, İbn Râşık, Abdülgahir el-Cürcânî, bu ilmi sistemleştiren el-Bekkakî ve onu takip eden İbn Malik, el-İcî, el-Kazvinî, et-Teftezâni, es-Seyyid eş-Şerif el-Cürcânî, Kutbuddin er-Râzî ve bunların belagat ilminde te'lif ettikleri eserler tanıtılmıştır.

Birinci bölümde hicri sekizinci asırda İslâm aleminde siyasi durumdan, Moğol İmparatorluğu'nun kurulup gelişmesinden, Anadolu Selçukluları'nın yıkılışından, Osmanlılardan ve İran'ın siyasi, içtimai ve iktisadi durumundan ve Timur'un İran'ı istilasından bahsedilmiş ve bu asırdaki ilmi hareketleri ve özellikleri anlatılmıştır. Bu asırda İran ve havalisinde yetişen Adudiddin el-İcî, el-Kazvinî, et-Teftezanî, el-Cürcânî ve benzeri ilim adamlarının faaliyetleri izah edilmiş, tefsir, hadis, fıkıh ve diğer ilim alanlarında yazılmış olan önemli eserler tanıtılmıştır. Yine bu asırda yetişmiş olan belli başlı dilcilerden el-Kazvinî Ebû Hayyan, Adudiddin el-Îcî, İbn Hişam, İbn Akil ve el-Kazvinî Ebû Hayyan, Adudiddin el-Îcî, İbni Hişam, İbn Âkil ve el-Firuzâbâdî gibi dilciler ve eserleri tanıtılmaya çalışılmıştır.

İkinci bölümde; el-Cürcânî'nin doğum yeri, yılı, ismi, nesebi ve ailesi hakkında bilgi verilmiş; gençliği, tahsil hayatı ve bu dönemde Herat ve Mısır'a yaptığı seyahatleri anlatılmış, Mısır'dan dönüşü, Şiraz'da müderrisliğe atanması, Timur'un Şiraz'ı işgalinden sonra Semerkan'da gönderilişi ve buradaki tedris ve te'lif faaliyetleri izah edilmiştir. Nihayet Timur'un ölümünden sonra Şiraz'a dönüşü ve burada vefatı hakkında bilgi verilmiş; İlmi şahsiyeti ve tasavvufi yönü ile ilgili değerlendirmeler yapılmıştır. Semerkand'da icra ettiği ilmi münazaraları ve bıraktığı izler açıklanarak çocukları, hocaları ve talebeleri hakkında bilgiler sunulmuştur.

Üçüncü bölümde; el-Cürcânî'nin eserleri tanıtılmıştır ki, bunlar tefsir, hadis fıkıh, kelâm, tasavvuf, felsefe, mantık, heyet, hendese, mübahase ve münazara, ilm-i vad', sarf, nahiv ve belagat ilimlerine dair te'lif ettiği eserlerdir. Bu eserler tanıtılmakta ve değerlendirilmeleri yapılmaktadır.

Dördüncü bölümde el-Cürcânî'nin Arap dili ve edebiyatındaki yeri anlatılmakta olup mensup olduğu dil mektebi, mektep seçimindeki amiller izah edilmektedir ve örneklerle, mensup olduğu ekolün tesbitine çalışılmaktadır. Ayrıca el-Cürcânî'nin dilciliğine yönetilen tenkidler sözlüğü olan "et-Ta'rifat" ın bunlar içerisindeki yeri vurgulanmaktadır. Kitabın sonunda kısa bir netice ile el-Cürcânî'nin; Arap dili ve edebiyatındaki yeri tesbite çalışılmıştır.